Mammoeten tot leven wekken

De laatste mammoeten liepen 5.765 jaar geleden nog rond op eilandjes in de Beringzee. Nu ze zijn er echt niet meer. Jammer, want sinds Ice Age 1, 2, 3 en 4 zijn ze zo aaibaar geworden dan we er allemaal wel eens eentje zouden willen zien. Nou, dat kan! Echter niet levend, maar bevroren sinds hun dood, 10.000 jaar of langer geleden.

Mammoeten getekend door Mauricio Anton.

Er zijn sinds de laatste ijstijd nog altijd delen van de Siberische ondergrond bevroren. Dit fenomeen heet permafrost. In die permanent bevroren bodem vindt men zo af en toe het lichaam van een mammoet. Door de vrieskou is het karkas vaak gemummificeerd, maar vel en vacht zijn dan nog in goede staat.

De roodharige Yuka is ongeveer 10.000 jaar oud en gevonden in
de Sibrische permafrost.

In Nederland woont een van 's werelds grootste mammoetkenners, Dick Mol. Naast zijn gewone beroep als douanebeambte reis hij Europa en Rusland af op zoek naar mammoeten. Ook weet hij alles van de botten die we op de Nederlandse stranden kunnen vinden, maar daarover schrijf ik ooit nog wel een andere blogbijdrage...

Dick Mol bij De Wereld Draait Door (9 sept. 2008), kijk vanaf 5:25 min.

Maar dan dat fantastische nieuws dit jaar over het (terug-)klonen van mammoeten door Russen in samenwerking met Zuid-Koreanen. Hoe zit dan nou precies? Wat met dino's niet kan, kan misschien met mammoeten wel omdat hun DNA, het erfelijk materiaal, bewaard is gebleven in hun bevroren lichamen. Nou Jurassic Park-liefhebbers, ik moet jullie teleur stellen. Het is niet waarschijnlijk dat complete DNA molekulen gevonden worden. Daarvoor heb je in feite nog levende lichaamscellen nodig die tijdens de bevriezing perfect geconserveerd werden. Zoals je op de foto bovenaan ziet, is een mammoetlichaam soms bijna perfect bewaardgebleven, maar op molekuulniveau is dat anders. En daarbij komt nog dat de Koreaanse wetenschapper Hwang Woo-Suk enkele jaren geleden bekend is geworden door zijn frauduleuze kloonresultaten...

Voordat er mammoeten rondlopen zullen er nog wel wat onmogelijkheden overwonnen moeten worden. En trouwens, waar moeten we die dieren loslaten? Hun oorspronkelijke leefomgeving en bijbehorende klimaatomstandigheden zijn er niet niet meer... Misschien heeft het meer zin om dieren die door ons toedoen uitgestorven zijn terug te klonen zoals de Yangtze-dolfijn of de Dodo.

Meer informatie?
- Alles over mammoeten: en.wikipedia.org/wiki/mammoth Let op! De Nederlandse wikipagina is wetenschappelijk niet up-to-date en minder volledig.
- Beelden van een bevroren mammoet gemaakt door de BBC: YouTube.com/watch?v=ZOFf1wyx91M

- Het laatste nieuws is niet erg positief over het klonen van mammoeten: BBC.co.uk/news/world-europe-19580558

- Braziliaanse plannen om acht dieren die bijna uitgestorven zijn te klonen: NewScientist.com/...clone-endangered-animals.html Misschien is dat een stuk realistischer...

Oceaanstroming en Elfstedentochten

Het water in de oceanen staat niet alleen met elkaar in verbinding, maar het stroomt als een enorme lopende band rond. Deze stromingen zijn van grote invloed op het weer. Misschien weet je wel dat het in New York heel koud kan zijn 's winters, maar het ligt even noordelijk als Madrid. In Nederland hebben we dus zachte winters omdat de Golfstroom relatief warm water uit het Caribische gebied naar Noord Europa brengt.

Schematische weergave van de oceaanstromen, de
thermohaline ciculatie. Daarboven is een animatie te zien
van de oceaanstromen.

Sinds enkele jaren hebben wetenschappers de stroming van het zeewater dichtbij het wateroppervlak goed kaart gebracht. In 1992 verloor een schip een container met badeendjes. Dit ongeluk heeft het onderzoek in een stroomversnelling gebracht, want in de jaren die volgden, ook dit jaar nog, spoelen de eendjes aan in Azië, Noord- en Zuid-Amerika en Europa. De laatste jaren gebruiken oceaanonderzoekers drijvende meetapparaatjes met satellietverbinding die de zeestroming veel nauwkeuriger in kaart brengen.

In 1992 zonk een container met badeendjes. Sindsdien kunnen de
badeendjes op alle continenten gevonden worden.

Dieper in de oceanen bevinden zich diverse andere stromingen, in andere richtingen dan de bovenstroming. Het is een hele klus voor wetenschappers om er achter te komen hoe snel en waar het zeewater precies heen stroomt. Kleine variaties in watertemperatuur en zoutgehalte zijn de motor van deze stromingen. Verder helpen de grote luchtstromen, zoals de passaatwinden ook een handje.

Een toenemende hoeveelheid zoet smeltwater van de poolgebieden dat in de oceanen terecht komt, zou van invloed kunnen zijn op de stromingen in de oceaan. De zoutgehaltes worden immers veranderd. Al Gore verwoordde het fenomeen aardig in zijn 'An Inconvenient Truth'. Als de Golfstroom anders zou gaan lopen, kan het in Nederland ’s winters veel kouder worden en kunnen we elk jaar een Elfstedentoch rijden. Maar klimaatwetenschappers denken nu dat de geleidelijke smelt van Groenlands en Antarctisch ijs de komende eeuwen de zeestromingen niet zo erg gaat verstoren. De Golfstroom zal niet stoppen zoals in de animatie van Al Gore, maar waarschijnlijk wel een beetje in sterkte afnemen. Of dit genoeg zal zijn voor meer Elfstedentochten is nog maar de vraag...

Meer informatie:
- Oceaanwetenschap door strandjutters: beachcombersalert.org/RubberDuckies.html
- Het boek van Curtis Ebbesmeyer en Eric Scigliano over de obsessie voor aanspoelende badeendjes die de oceanografie veranderde: Flotsametrics.com

Een deel van deze tekst is geschreven ter voorbereiding van de tentoonstelling Klimaatverhalen van het Museon. In het voorjaar van 2013 zal deze tentoonstelling geopend worden. Meer informatie vindt u op: klimaatverhalen.nl

The English version of this blog: The link between ocean currents and the Dutch, so-called, skate fever.

Wegzinkende vulkanen in de Stille Oceaan

Hoe kan het eigenlijk dat er midden in een oceaan van 4 of 5 kilometer diepte piepkleine ronde eilandjes voorkomen? Deze ringvormig atollen zijn in miljoenen jaren opgebouwd uit koraal en vulkanische gesteente. Charles Darwin publiceerde al meer dan een eeuw geleden een verklaring voor de ontstaanswijze van atollen. Deze visie wordt nog steeds algemeen geaccepteerd.

Het atol Marakei dat in oktober 2012 door
medewerkers van het Museon bezocht werd.

De theorie is dat door het geleidelijk lager worden van een vulkaan in zee zo’n vulkanisch eiland verandert. In eerste instantie is het een bergachtig eiland, een losse vulkaan in de zee. Naar mate de vulkaan over miljoenen jaren langzaam wegzakt omdat de zeebodem daalt of afbrokkelt door erosie, verandert het in een kleiner eiland met een barrièrerif eromheen. Op ten duur blijft alleen nog maar het ronde koraalrif over. 

De stappen in de ontwikkeling van een atol
uit een vulkaaneiland.

Het eiland Bora Bora. Het groeiende koraalrif eromheen is al
zichtbaar als een aparte ring rond een ondiepe lagune met daar
middenin nog de restanten van de oude vulkaan.

Darwin redeneerde dat koralen die zich om een vulkanisch eiland heen bevinden, langzaam mee groeien en zodoende rond het zeeniveau blijven, terwijl de onderliggende vulkaan langzaam onder water verdwijnt. Als de vulkaan verdwenen is, is het eiland een atol geworden. Het omringende koraalrif wordt een barrièrerif omdat de binnenin gelegen koralen minder gunstige groeimogelijkheden hebben. Het gebied binnenin een atol ligt vaak dieper en bevat soms ook zoet of brak water.

De eilanden van Hawaii laten van oost naar west de ontwikkeling van atollen
ook zien. Het jongste eiland, Hawaii, is vulkanisch erg actief. De iets oudere
eilanden niet meer. Naar het westen toe zijn de eilanden ouder, verder
afgesleten en is de aardkorst gedaald zodat de oude vulkaan niet meer
boven water uit steekt.

Meer informatie:
- Mooie uitleg over de vorming van een atol vanaf het strand: YouTube.com/watch?v=btRCAQHqbdY
- Collega's van het Museon bezochten voor een tentoonstelling een atol van Kiribati. De tekst van deze blogbijdrage is geïnspireerd door hun verzoek om informatie over hoe een atol gevormd wordt. Kijk voor meer over het werk van het Museon op: Klimaatverhalen.nl

The English version of this blog item: Sinking volcanoes in pacific ocean

Trots op de Noord-Zuidlijn

Ik erger me mateloos aan die negatieve berichtgeving rond de Noord-Zuidlijn. En dan heb ik het niet over de enorme bedragen die het kost om de metrolijn aan te leggen, maar vooral over de enorme bouwfouten die er gemaakt schijnen te worden en al die mensen die hun huizen meters zien verzakken.

Maandag ging er na al die jaren voor het eerst(!) iets fout met het innovatieve, high-tech, state-of-the-art werk dat er verzet wordt. Het boren in zachte Hollandse bodem is een unicum. Zo is er nog nooit eerder geboord; (water)werk waar we dus trots op kunnen zijn. In 2009 verzakte een hele serie huizen door de aanleg van de Noord-Zuidlijn. Het schokte mensen terecht en stelde het hele innovatieve project in een kwaad daglicht. Wat weinig mensen besefte was dat dit 'ongelukje' te wijten was aan standaard bouwproces waarbij door nonchalance en nalatigheid fouten zijn gemaakt. Dit had dus niets te maken met het innovatieve, high-tech werk van het boren in zachte grond.

Het boren van de tunnelbuizen is de zachte bodem is state-of-the-art werk. Hier is bijvoorbeeld te zien dat de werkzaamheden aan de buizen onder het Rokin gebeuren terwijl de grond bevroren is. De cirkel van witte bollen zijn ijsbollen ronde de koelelementen. (bron: Noord-Zuidlijn Flickr pagina)

Wat ging er eigenlijk fout afgelopen maandag? De drukkamer vanwaaruit de boor begint met boren was niet goed genoeg afgedicht. Vloeistof die wordt gebruikt om het geboorde materiaal af te voeren lekte weg langs de naad tussen die drukkamer en de stationsbak onder de Vijzelstraat. Er was meteen een krant die schreef dat de kleibodem van onder de huizen de stationsbak in was gelopen. Dat was niet zo. Die boorvloeistof bevat zelf klei; bentoniet om precies te zijn. Enkele huizen verzakten vanwege het afnemen van de druk in de boorvloeistof. Nadat dit opgemerkt was (een woning was toen maximaal zeven millimeter gezakt) houdt men de druk op de boorvloeistof en zakt er verder niets meer. Natuurlijk is het wel zaak om het lek in de aansluiting te dichten, maar het is dus lang niet zo erg als in 2009.

Hier is de drukkamer (links) te zien na gebruik in station De Pijp. Ook zijn hier de betonnen tunnel elementen van hun zijkant te zien. De tunnel bestaat uit vele honderden van die ringelementen naast elkaar. Tussen deze ringen en de betonnen stationsbak van de Vijzelstraat zit op dit moment een klein lek. Het lastige is nu vooral dat het lek moeilijk te dichten is omdat de drukkamer zelf het reparatiewerk in de weg zit. De drukkamer is nog in gebruik is omdat de boor er nog half in zit. (bron: Noord-Zuidlijn Flickr pagina)

Wil je weten waar de tunnelboren zich op dit moment bevinden? Kijk dan op de super informatieve site: http://www.hierzijnwij.nu/ Gebruik de GoogleMaps kaart bovenaan de pagina om alle blogbijdragen, fotoalbums, etc., te bekijken.

Meer informatie over hoe die speciale drukkamer werkt in combinatie met de boor: http://www.amsterdam.nl/noordzuidlijn/tunnelboren/tunnelboortechniek/passeren/schild-transfer

In 2009 was er iets anders aan de hand: http://vorige.nrc.nl/binnenland/noord-zuidlijn/article2360116.ece